Wie door Peru reist, ziet ze overal: huizen waarvan de benedenverdieping keurig bewoond is, terwijl daarboven een verzameling uitstekende betonijzers richting de hemel wijst, alsof de aannemer ieder moment kan terugkomen om de volgende verdieping te bouwen. Soms staan er zelfs al muren zonder dak, ontbreekt de buitenafwerking of lijkt het hele gebouw halverwege de werkzaamheden verlaten, terwijl beneden gewoon de televisie aanstaat en de was aan de lijn hangt. Tijdens mijn jaren in Zuid-Peru kreeg ik van toeristen regelmatig dezelfde vraag: waarom maken de Peruanen hun huizen eigenlijk nooit af? Het antwoord blijkt een stuk interessanter dan je op het eerste gezicht zou denken.
📍 Locatie: Peru | Zuid-Peru | Arequipa
📖 Leestijd: circa 10 minuten
🏷️ Categorie: Peru | Cultuur | Dagelijks leven
Een huis met plannen voor de toekomst
Wanneer je door de straten van Arequipa loopt, valt het je misschien niet onmiddellijk op, zeker wanneer je aandacht vooral uitgaat naar de vulkanen aan de horizon, de kleurrijke markten of het verkeer dat zich op een manier door de stad beweegt waar Nederlandse verkeerskundigen vermoedelijk een hele studie aan zouden kunnen wijden. Maar zodra je wat vaker omhoogkijkt, ontdek je dat veel huizen iets bijzonders gemeen hebben: boven de bestaande muren steken ijzeren staven uit, soms keurig in groepjes bij elkaar, soms wat minder georganiseerd, maar vrijwel altijd alsof er nog een verdieping op komst is.
Ik heb er tijdens mijn jaren in Peru ontelbare gezien en kreeg van toeristen regelmatig de vraag waarom die huizen er zo onafgemaakt uitzagen, terwijl er duidelijk mensen woonden en het leven binnen gewoon doorging. Het was een begrijpelijke vraag, want in Nederland zijn we gewend dat een huis eerst wordt gebouwd, vervolgens wordt opgeleverd en daarna pas wordt bewoond, bij voorkeur nadat de laatste plint is geplaatst en iemand heeft gecontroleerd of alle deuren netjes sluiten.
In Peru werkt dat voor veel gezinnen anders, want een woning is niet altijd een project dat op een bepaalde datum voltooid moet zijn, maar iets wat gedurende vele jaren langzaam groeit, afhankelijk van het beschikbare geld en de behoeften van de familie.
En daarmee kijken we meteen heel anders naar die uitstekende betonijzers, want wat voor een toerist op een vergeten bouwplaats lijkt, kan voor de bewoners juist het begin van een toekomstplan zijn.
Eerst een dak boven je hoofd, daarna zien we verder
Een van de belangrijkste verklaringen is dat veel Peruaanse gezinnen hun woning niet in één keer laten bouwen, maar stap voor stap, waarbij eerst het belangrijkste wordt gerealiseerd: een plek om te wonen, met muren, een dak en de noodzakelijke voorzieningen. Zodra er weer voldoende geld beschikbaar is, wordt een volgende kamer gebouwd, krijgt de woning een betere afwerking of komt er misschien een extra verdieping bij.
Dat heeft alles te maken met de manier waarop mensen hun woning financieren, want lang niet iedereen heeft toegang tot een hypotheek waarmee de volledige bouw vooraf kan worden betaald. Veel gezinnen sparen, kopen materialen wanneer het financieel mogelijk is en laten vervolgens een gedeelte van het werk uitvoeren, waarna de bouw soms maanden of zelfs jaren stil komt te liggen totdat er opnieuw voldoende geld beschikbaar is.
Uit onderzoek naar de Peruaanse woningbouw blijkt hoe omvangrijk deze manier van bouwen is: ongeveer zeven op de tien woningen in stedelijk Peru zijn geheel of gedeeltelijk via zogenoemde autoconstrucción tot stand gekomen, waarbij gezinnen hun woning geleidelijk laten bouwen of zelf organiseren, vaak zonder de professionele begeleiding die bij formele bouwprojecten gebruikelijk is.
Bij veel van deze woningen duurt het niet enkele maanden, maar vele jaren voordat zelfs één volledige verdieping is afgerond, waardoor het beeld van een onafgemaakt huis lang niet altijd betekent dat er iets is misgegaan.
Het betekent vooral dat de bouw voorlopig even moet wachten.
En wachten is, zoals ik inmiddels uit ervaring weet, in Peru niet noodzakelijk hetzelfde als opgeven.
Die betonijzers steken er niet voor niets uit
De uitstekende metalen staven die je boven op zoveel huizen ziet, zijn meestal wapeningsstaven die onderdeel uitmaken van de betonnen kolommen en die bij een toekomstige uitbreiding gebruikt kunnen worden om verder te bouwen. Wanneer een familie later besluit een tweede of derde verdieping toe te voegen, zijn die staven bedoeld om de nieuwe constructie met de bestaande te verbinden.
Dat verklaart waarom je soms een volledig bewoonde benedenverdieping ziet met daarboven een dak dat eruitziet alsof iemand de werkzaamheden op vrijdagmiddag heeft onderbroken en vervolgens vergeten is maandag terug te komen.
Maar achter die ogenschijnlijke stilstand kan een heel bewuste gedachte zitten, want misschien willen de ouders later ruimte maken voor hun kinderen, misschien komt er ooit een appartement voor een familielid of misschien hoopt men een extra verdieping te kunnen verhuren om daarmee aanvullende inkomsten te verdienen.
Het huis wordt dan niet uitsluitend gebouwd voor de mensen die er vandaag wonen, maar ook voor de familie die er morgen, over vijf jaar of misschien pas over twintig jaar gebruik van gaat maken.
Dat maakt zo'n woning eigenlijk tot een soort bouwkundig familiealbum, waarin iedere nieuwe verdieping iets vertelt over een volgende fase in het leven.
Al is het natuurlijk wel verstandig om vooraf te laten berekenen of de fundering en de bestaande constructie zo'n uitbreiding daadwerkelijk kunnen dragen, want een paar uitstekende betonijzers vormen op zichzelf nog geen garantie dat er veilig een verdieping bovenop kan worden gezet.
Maar betalen ze dan minder belasting?
Er bestaat nog een andere verklaring die je in Peru regelmatig hoort en die ook onder reizigers hardnekkig rondgaat: zolang een huis niet helemaal is afgewerkt, zou de eigenaar minder belasting hoeven te betalen, waardoor het financieel aantrekkelijk zou zijn om de laatste werkzaamheden vooral niet uit te voeren.
Het klinkt aannemelijk, zeker wanneer je door een straat rijdt waar vrijwel ieder huis nog ergens een onafgemaakte muur of een paar uitstekende ijzeren staven heeft, maar de werkelijkheid is ingewikkelder dan het populaire verhaal doet vermoeden.
Peru kent een gemeentelijke onroerendgoedbelasting, de impuesto predial, waarbij de waarde van het perceel en de bebouwing een rol speelt, zodat de kenmerken en afwerking van een woning onder bepaalde omstandigheden invloed kunnen hebben op de vastgestelde waarde. Dat betekent echter niet dat er een algemene regel bestaat waarbij een huis met uitstekende betonijzers automatisch als onafgemaakt wordt beschouwd en de eigenaar daardoor geen of nauwelijks belasting hoeft te betalen.
Er bestaat evenmin een afzonderlijke belasting op het schilderen van een gevel, hoewel dat verhaal in verschillende vormen blijft terugkomen.
Het is dus mogelijk dat belastingoverwegingen bij sommige eigenaren een rol spelen, maar onderzoek naar de Peruaanse woningbouw wijst vooral op andere verklaringen, zoals beperkte financiële middelen, het bouwen in verschillende fases en het voortdurend aanpassen van woningen aan de behoeften van een groeiende familie.
Wie beweert dat al die huizen expres onafgemaakt blijven om belasting te ontlopen, maakt het verhaal daarom een stuk eenvoudiger dan het werkelijk is.
En dat zou jammer zijn, want de echte verklaring is veel interessanter.
Een verdieping voor de kinderen
Familie speelt in Peru een belangrijke rol en dat zie je niet alleen tijdens feestdagen, gezamenlijke maaltijden of de manier waarop verschillende generaties voor elkaar zorgen, maar ook in de huizen waarin mensen wonen.
Waar in Nederland volwassen kinderen vaak op zoek gaan naar een eigen woning, is het in Peru niet ongebruikelijk dat verschillende generaties dicht bij elkaar blijven wonen en dat een bestaande woning wordt uitgebreid wanneer de gezinssituatie daarom vraagt. Een extra verdieping kan dan ruimte bieden aan een zoon of dochter die gaat trouwen, aan ouders die ouder worden of aan familieleden die liever in dezelfde omgeving blijven wonen.
Dat betekent niet dat iedere uitstekende betonstaaf automatisch bestemd is voor een toekomstige schoonzoon, maar het laat wel zien waarom een woning in Peru soms veel langer in ontwikkeling blijft dan wij gewend zijn.
Wat vandaag een eenvoudige benedenwoning is, kan over twintig jaar een gebouw met drie verdiepingen zijn waarin verschillende familieleden hun eigen woonruimte hebben, terwijl beneden misschien ook nog een kleine winkel wordt geopend.
En dan blijkt dat onafgemaakte huis ineens behoorlijk veel toekomst te hebben.
Een houten schuurtje op het dak
En dan zijn er nog die bijzondere houten bouwsels die je in Peru op talloze daken ziet staan, soms boven op een keurig gemetseld huis en soms op een gebouw dat zelf nog niet eens helemaal is afgewerkt. Wie voor het eerst zoiets ziet, vraagt zich misschien af of het een tijdelijke oplossing is, maar wanneer je er eenmaal op gaat letten, ontdek je dat ze werkelijk overal voorkomen en dat er zelfs langs de weg bedrijfjes zijn waar je zulke houten huisjes kant-en-klaar kunt kopen, op maat kunt laten maken of helemaal naar eigen wens kunt laten ontwerpen.
Het bijzondere is vooral hoe eenvoudig ze zijn uitgevoerd, want de houten planken zijn soms nauwelijks een centimeter dik, de buitenkant wordt meestal niet geschilderd en voor de ramen wordt regelmatig plastic gebruikt omdat dat nu eenmaal goedkoper is dan glas. Een regengoot ontbreekt vaak volledig en ingewikkelde afwerkingen hoef je al helemaal niet te verwachten, want zodra het bouwsel klaar is, wordt het eenvoudig op het dak geplaatst en kan het gebruikt worden.
In Europese begrippen zijn zulke standaard houten huisjes bovendien spotgoedkoop, al hangt de uiteindelijke prijs natuurlijk af van de afmetingen en uitvoering. Wat je ervoor terugkrijgt, is eigenlijk niet veel meer of minder dan een eenvoudige houten schuur, alleen staat die niet achter in de tuin, maar boven op het huis.
En dat is misschien nog wel het opmerkelijkste aan het geheel, want terwijl wij in Nederland bij een extra verdieping onmiddellijk denken aan bouwvergunningen, isolatie, constructieberekeningen en een aannemer die ergens volgend voorjaar misschien tijd heeft, zie je in Peru soms een houten bouwsel op een dak verschijnen dat qua uitvoering nauwelijks verschilt van een schuurtje waarin wij onze fietsen zouden zetten.
Alleen staan er in Peru niet noodzakelijk fietsen in.
Waarom zijn de gevels vaak niet geschilderd?
Naast de uitstekende betonijzers valt nog iets op: in veel Peruaanse steden zie je woningen waarvan de gevel bestaat uit onafgewerkte rode bakstenen, terwijl de ramen, deuren en soms zelfs de binnenruimtes wel degelijk netjes zijn afgewerkt.
Ook daarvoor bestaan verschillende verklaringen, waarbij geld opnieuw een belangrijke rol speelt, want wanneer een gezin moet kiezen tussen een nieuwe badkamer, betere elektriciteit, een extra slaapkamer of het schilderen van een buitenmuur, krijgt die buitenmuur niet altijd de hoogste prioriteit.
Bovendien kan het weinig aantrekkelijk zijn om een gevel volledig af te werken wanneer er later toch nog een verdieping bijkomt of wanneer de buren van plan zijn tegen de bestaande muur aan te bouwen.
Wat voor een bezoeker onafgemaakt oogt, kan voor de bewoners dus heel praktisch zijn, omdat zij hun geld liever besteden aan onderdelen van het huis waar ze dagelijks iets aan hebben.
Dat neemt niet weg dat er ook in Peru prachtige, volledig afgewerkte woningen bestaan, van eenvoudige huizen met kleurrijke gevels tot indrukwekkende villa's, en dat het beeld sterk verschilt per wijk, stad en inkomensgroep.
Het is alleen die bijzondere combinatie van bewoonde huizen, openliggende constructies en plannen voor toekomstige verdiepingen die veel buitenlandse bezoekers zo opvalt.
Er zit ook een minder mooie kant aan
Hoe interessant het bouwen in fases ook is, er zit helaas een serieuze keerzijde aan, want een woning die zonder goede bouwtekeningen, bodemonderzoek of professionele begeleiding steeds verder wordt uitgebreid, kan grote veiligheidsrisico's met zich meebrengen.
Dat is in Peru extra belangrijk, omdat grote delen van het land in een aardbevingsgevoelige zone liggen en een constructie die op het eerste gezicht stevig lijkt, niet automatisch bestand is tegen zware trillingen. Wanneer een fundering oorspronkelijk is ontworpen voor één verdieping, maar er later zonder berekeningen nog twee verdiepingen bovenop worden gebouwd, kunnen de gevolgen bij een aardbeving ernstig zijn.
Onderzoek laat bovendien zien dat veel zelfgebouwde woningen niet aan alle bouwvoorschriften voldoen en dat het geleidelijk bouwen uiteindelijk zelfs duurder kan uitvallen dan een goed voorbereid bouwproject, onder andere doordat materialen in kleine hoeveelheden worden gekocht en werkzaamheden telkens opnieuw moeten worden georganiseerd.
Het is daarom te gemakkelijk om die onafgemaakte huizen uitsluitend als een charmant cultureel verschijnsel te beschouwen, want achter sommige gevels gaan ook financiële zorgen, onzekerheid en bouwkundige risico's schuil.
Juist dat maakt het onderwerp zo bijzonder: wat voor een toerist een merkwaardig straatbeeld is, vertelt voor de bewoners vaak iets over hun mogelijkheden, hun keuzes en de omstandigheden waarin zij hun toekomst proberen op te bouwen.
Een huis dat misschien nooit afkomt
Wanneer ik terugdenk aan de vragen die toeristen mij in Peru stelden, begrijp ik heel goed waarom juist die onafgemaakte huizen zoveel nieuwsgierigheid opriepen, want het is iets wat je overal ziet en waar je tijdens een gewone vakantie waarschijnlijk nooit uitgebreid bij stilstaat.
Toch vertelt zo'n huis vaak meer over het dagelijkse leven in Peru dan je op het eerste gezicht zou vermoeden, omdat je er de economische werkelijkheid, de betekenis van familie en de manier waarop mensen vooruit proberen te komen letterlijk in terugziet.
Een onafgewerkte muur hoeft niet te betekenen dat iemand zijn plannen heeft opgegeven, net zoals uitstekende betonijzers niet automatisch bewijzen dat er binnenkort verder wordt gebouwd. Soms ligt het werk stil omdat het geld op is, soms omdat de familie voorlopig voldoende ruimte heeft en soms omdat de volgende generatie pas over een aantal jaren zal besluiten wat er met die extra verdieping moet gebeuren.
Misschien is dat wel het grootste verschil met de manier waarop wij in Nederland naar een huis kijken, want waar wij bij de oplevering vooral willen weten of alles eindelijk klaar is, kan een Peruaanse familie juist tevreden zijn met wat er inmiddels staat en de rest voorlopig aan de toekomst overlaten.
Dus wanneer je tijdens je volgende reis door Peru weer zo'n huis ziet met betonijzers die boven het dak uitsteken, kijk dan eens wat langer en bedenk dat je misschien niet naar een vergeten bouwproject staat te kijken, maar naar een woning waarin de volgende twintig jaar van een familie al voorzichtig zijn voorbereid.
En mocht die volgende verdieping er uiteindelijk nooit komen, dan hebben de betonijzers in ieder geval jarenlang uitzicht gehad.
¡Saludos!
Lauwrens
‘Bronnen en achtergrondinformatie’
https://www.gob.pe/115121-informacion-de-impuesto-predial-y-arbitrios?utm_source=chatgpt.com
