Hoofdstuk 3 – Het boek achter het boek
Eigenlijk had dit hoofdstuk helemaal vooraan moeten staan. Nog vóór de eerste ontdekkingstocht, vóór de kaarten van Zuid-Peru op tafel kwamen en vóór ik begon te vertellen over al die plaatsen waar ik opnieuw naartoe wil. Maar inmiddels heb ik drie boeken geschreven en geleerd dat zelfs wanneer je denkt alles keurig op volgorde te hebben gezet, er altijd nog wel iets opduikt wat eigenlijk ergens anders had moeten staan. Dus laten we het maar houden op een bewuste keuze van de schrijver. Dat klinkt tenslotte een stuk professioneler.
Het vreemde is dat ik nooit van plan ben geweest om schrijver te worden. Ik reisde al meer dan tien jaar door het zuiden van Peru, woonde er vijf jaar, had er mijn eigen kleine hotel en maakte onderweg van alles mee wat ik graag wilde onthouden. Soms schreef ik iets in een klein notitieboekje, soms maakte ik een aantekening op mijn telefoon en regelmatig vertelde ik mijn dochter via WhatsApp wat ik die dag had gezien, waar ik was geweest of welke bijzondere ontmoeting ik weer had gehad. Dat waren geen zorgvuldig opgebouwde hoofdstukken met een pakkende opening en een verrassend einde. Het waren gewoon verhalen uit mijn leven, opgeschreven omdat ik ze wilde bewaren of delen.
Een boek schrijven? Dat was destijds ongeveer net zo waarschijnlijk als dat ik op een ochtend zou besluiten om zelf een vliegtuig te bouwen. Ik kon schrijven, ik had genoeg meegemaakt en ik wist zeker dat ik iets te vertellen had, maar tussen een verzameling herinneringen en een boek dat daadwerkelijk in een boekwinkel ligt, blijkt een wereld te bestaan waarvan ik het bestaan aanvankelijk behoorlijk had onderschat.
Een laptop, een printer en klaar. Toch?
Ik vermoed dat veel mensen denken dat een boek maken ongeveer zo werkt: je gaat achter je laptop zitten, schrijft een paar honderd pagina's, zoekt een mooie foto voor de voorkant, drukt op een knop en een paar dagen later staat er een stapel boeken voor de deur. Ik zal eerlijk zijn, in het begin dacht ik ook dat het allemaal wat overzichtelijker zou zijn. Natuurlijk begreep ik dat er gedrukt moest worden en dat een omslag belangrijk was, maar hoeveel beslissingen er tussen het eerste woord en het uiteindelijke boek zitten, ontdekte ik pas toen ik er middenin zat.
Want hoe groot moet zo'n boek eigenlijk worden? A5, een ander formaat of toch iets wat internationaal gebruikelijker is? Welk lettertype leest prettig en hoe groot mogen de letters zijn voordat het boek ineens vijftig pagina's dikker wordt? Hoe breed moeten de marges zijn, hoeveel ruimte laat je tussen de regels en waarom ziet een pagina die op je computerscherm prachtig is er na het drukken soms ineens heel anders uit?
En dan hebben we het nog niet eens over hoofdstukken die op de juiste pagina moeten beginnen, paginanummers, witruimte, foto's die precies moeten passen en recepten waarvan je absoluut niet wilt dat de ingrediënten op de ene pagina staan en de bereidingswijze op de volgende. Dat laatste is overigens een uitstekende manier om een lezer tijdens het koken behoorlijk chagrijnig te maken.
Ik ontdekte al snel dat een boek geen gewoon Word-document is dat toevallig wat dikker is geworden. Alles hangt met elkaar samen. Verander je ergens een lettergrootte, dan verschuiven de pagina's. Maak je een foto groter, dan springt een alinea naar de volgende bladzijde. Pas je vervolgens de witruimte aan, dan kun je weer opnieuw beginnen met controleren.
En wanneer je na uren eindelijk tevreden bent, ontdek je natuurlijk op pagina 187 nog iets wat niet helemaal goed staat. Waarna je jezelf afvraagt waarom je ooit hebt gedacht dat boeken schrijven een ontspannende hobby zou zijn.
Een ISBN, een drukker en nog honderd beslissingen
Toen het manuscript vorm begon te krijgen, kwam de volgende vraag: waar laat je eigenlijk een boek drukken? Ik verdiepte me in verschillende mogelijkheden en kwam uiteindelijk bij Pumbo terecht. Daarmee begon een nieuwe leerschool, want behalve het schrijven en vormgeven moest ik ineens ook nadenken over ISBN-nummers, verkoopprijzen, distributie, papierkeuze, omslagen, drukbestanden en alle technische voorwaarden waaraan een boek moet voldoen.
Een ISBN-nummer klinkt als iets wat je even aanvraagt en vervolgens nooit meer hoeft aan te raken. In werkelijkheid is het een belangrijk onderdeel van de identiteit van je boek, en wanneer je verschillende uitvoeringen of talen wilt publiceren, krijg je met nog meer registraties en gegevens te maken. Een titel, een ondertitel, een beschrijving, de juiste uitvoering: het moet allemaal kloppen, want eenmaal opgenomen in de systemen van boekhandels en distributeurs gaan die gegevens een eigen leven leiden.
Ondertussen moest ik ook beslissen wat ik eigenlijk met mijn boeken wilde. Alleen in het Nederlands publiceren, of ook in het Engels? En als ik voor vertalingen koos, moest dan alleen de tekst worden vertaald, of ook de omslag, de kaarten, de bijschriften en alles wat verder in het boek stond? Het antwoord op die laatste vraag bleek eenvoudig: natuurlijk alles. Alleen was de uitvoering iets minder eenvoudig dan het antwoord.
Op een bepaald moment had ik niet alleen een manuscript, maar ook verschillende versies van omslagen, aangepaste binnenwerken, drukproeven, ISBN-gegevens, vertalingen en bestanden waarvan ik soms eerst moest controleren of het woord 'definitief' in de bestandsnaam ook werkelijk betekende dat het definitief was.
Ik kan inmiddels bevestigen dat een bestand met 'definitief-laatste-versie' in de naam lang niet altijd de laatste versie is.
Mijn foto's. En dan bedoel ik ook mijn foto's.
Over één onderdeel hoefde ik eigenlijk nooit lang na te denken: de foto's. Tijdens mijn jaren in Peru heb ik ontzettend veel gefotografeerd, van indrukwekkende landschappen en verlaten wegen tot kleine dorpen, markten en gewone momenten die voor mij juist zo bijzonder waren. Waarom zou ik dan een willekeurige foto van internet halen wanneer ik zelf op die plek heb gestaan?
Natuurlijk bestaan er prachtige foto's die je gratis mag gebruiken of waarvoor je een licentie kunt kopen. Maar bij mijn boeken gaat het om mijn ervaringen, mijn reizen en mijn kijk op Zuid-Peru. Dan wil ik ook dat de beelden daarbij horen. Een foto hoeft voor mij niet perfect gepolijst te zijn om waardevol te zijn. Ik vind het belangrijker dat hij echt is, dat ik weet waar hij gemaakt is en dat ik het verhaal erachter kan vertellen.
Dat klinkt eenvoudig, totdat je ontdekt dat een foto die op je telefoon of computerscherm schitterend oogt niet automatisch geschikt is om paginagroot af te drukken. Dan krijg je ineens te maken met resolutie, uitsnedes, afloop en beeldverhoudingen. Een prachtige berg kan op papier zomaar een halve berg worden wanneer het formaat niet klopt.
Ook daar heb ik mijn lessen uit getrokken. Inmiddels weet ik precies wat ik wil zien wanneer ik een boek opensla. Hoe de foto's moeten staan, hoeveel ruimte de tekst mag krijgen en waar een afbeelding juist voor zichzelf moet spreken. En voor mijn vierde boek is de keuze opnieuw heel eenvoudig: mijn eigen foto's, gemaakt op de plekken waarover ik schrijf.
Een commerciële achtergrond helpt. Soms.
Vanaf mijn vijftiende ben ik commercieel bezig geweest. Ik heb in verschillende branches gewerkt, producten verkocht, klanten bezocht, onderhandeld, plannen gemaakt en geleerd dat je een nieuw product niet zomaar op de markt zet door ergens een advertentie te plaatsen en vervolgens op de telefoon te gaan zitten wachten. Een product moet bekend worden, mensen moeten begrijpen wat het bijzonder maakt en uiteindelijk moet iemand besluiten er geld voor uit te geven.
Wat dat betreft was de boekenwereld voor mij een onbekende markt, maar het commerciële principe herkende ik onmiddellijk. Alleen was er één verschil: dit keer was ik niet alleen degene die het product op de markt bracht, maar ook degene die het had bedacht, geschreven, vormgegeven en voor een groot deel zelf had geproduceerd.
Daardoor werd ik waarschijnlijk ook een behoorlijk lastige klant. Ik heb in mijn werkzame leven zoveel ontwerpen, presentaties en commerciële voorstellen gezien dat ik meestal vrij snel weet wat ik mooi vind en wat niet. En wanneer ik eenmaal een duidelijk beeld in mijn hoofd heb, moet je van goeden huize komen om mij daarvan af te brengen. Dat kan voor degene die een omslag of binnenwerk moet aanpassen soms best vermoeiend zijn, maar uiteindelijk moet ik zelf tevreden zijn wanneer ik het boek uit de kast pak.
Ik wilde geen boek dat er ongeveer goed uitzag. Ik wilde een boek waarvan ik kon zeggen: ja, zo had ik het bedoeld. En dat betekende soms opnieuw beginnen, nog een correctie doorvoeren of een bestand terugsturen omdat iets wat voor een ander nauwelijks zichtbaar was mij toch bleef storen.
En toen kwam Amazon
Alsof het uitbrengen van Nederlandstalige boeken nog niet voldoende nieuwe kennis had opgeleverd, besloot ik ook de internationale markt te verkennen. Want wanneer je schrijft over Peru, een land dat reizigers van over de hele wereld aantrekt, waarom zou je je dan uitsluitend op Nederland richten?
Dat bracht mij bij Amazon en Kindle Direct Publishing, meestal gewoon KDP genoemd. Een interessante mogelijkheid, want daarmee kun je als zelfstandige auteur boeken in verschillende landen aanbieden zonder eerst een traditionele uitgever te vinden. Maar wie denkt dat je daarvoor alleen even een Nederlands drukbestand naar het Engels vertaalt en opnieuw uploadt, komt bedrogen uit.
Andere boekformaten, andere technische specificaties, andere omslagafmetingen, andere controles en weer nieuwe eisen aan het binnenwerk. Een omslag die voor een Nederlandse drukker prima is, past niet vanzelf op een Engelstalige paperback van zes bij negen inch. En tekst die op een scherm scherp lijkt, kan op een gedrukte rug ineens een heel ander verhaal vertellen.
Ik heb er behoorlijk wat uren aan besteed. Soms met plezier, soms met een zucht en af en toe met de gedachte dat het toch bijzonder is hoeveel moeite je moet doen om een computer precies te laten uitvoeren wat je al twintig keer hebt uitgelegd. Maar ook hier geldt dat ik uiteindelijk wil begrijpen hoe het werkt, zodat ik bij een volgend boek weet waar ik op moet letten.
Inmiddels zijn mijn eerste drie boeken ook in het Engels uitgewerkt en ben ik vertrouwd geraakt met een publicatieproces waarvan ik een jaar eerder nauwelijks iets wist. Dat betekent uiteraard niet dat ik alles weet, maar ik heb wel ontdekt dat je een heel eind komt wanneer je bereid bent te blijven proberen en niet tevreden bent met de eerste de beste oplossing.
Een boek schrijven is nog geen boek verkopen
Terwijl ik bezig was met de boeken zelf, bouwde ik ook mijn website verder uit. Daar kwamen mijn reisverhalen, blogs, informatie over de boeken en later ook de eerste hoofdstukken van dit nieuwe project. Daarnaast hield ik Facebook en Instagram bij, zocht ik naar mogelijkheden om mijn werk onder de aandacht te brengen en volgde ik wat er in de media over Peru verscheen.
Ik keek naar lokale radio, regionale media en boekwinkels en schreef verschillende partijen aan. Soms kreeg ik een vriendelijke reactie, soms bleef het stil en af en toe ontstond er een gesprek waarvan ik vooraf had gehoopt dat het een heel andere richting zou nemen.
Zo was er een boekwinkel die belangstelling leek te hebben, maar waar het gesprek uiteindelijk vooral over marges ging. Begrijp me goed, ik heb mijn hele leven commercieel gewerkt en snap uitstekend dat een winkel geld moet verdienen. Sterker nog, ik zou vreemd opkijken wanneer een ondernemer daar helemaal niet over nadacht. Maar wanneer het gesprek alleen nog maar draait om wat er onderaan de streep overblijft, zonder werkelijke belangstelling voor het boek zelf, ben ik er ook vrij snel klaar mee.
Een boek is tenslotte meer dan een artikelnummer met een inkoopprijs en een verkoopprijs. Achter zo'n boek zitten jaren aan ervaringen, honderden uren schrijven, foto's, herinneringen en een verhaal dat iemand misschien wel raakt. Dat hoeft een boekwinkel natuurlijk niet allemaal te weten, maar een beetje nieuwsgierigheid naar wat er eigenlijk op de plank komt te liggen, vind ik niet te veel gevraagd.
Gelukkig heb ik geen haast. Ik hoef niet van mijn boeken te leven en ik verwacht ook niet dat een onbekende auteur binnen een paar weken duizenden exemplaren verkoopt. Ik weet uit ervaring dat een nieuw product tijd nodig heeft om zijn plaats op de markt te vinden. Eerst moet iemand weten dat het bestaat, vervolgens moet het interessant genoeg zijn om er meer over te willen weten en pas daarna komt eventueel de verkoop.
Ondertussen blijft mijn website groeien, schrijf ik nieuwe verhalen en probeer ik mijn boeken steeds beter vindbaar te maken. Wie weet komt iemand ooit via een artikel over Zuid-Peru op mijn website terecht, ontdekt daar mijn boeken en besluit er eentje te bestellen. En wie weet belt er ooit een journalist die op zoek is naar iemand die de streek uit eigen ervaring kent. Het zou mij in ieder geval niet verbazen wanneer de interessantste kansen uiteindelijk uit een onverwachte hoek komen.
En ondertussen lag de kaart van Zuid-Peru alweer op tafel
Het merkwaardige van dit hele avontuur is dat ik tijdens het afronden van mijn boeken alweer met iets anders bezig was. Want terwijl ik omslagen controleerde, vertalingen naliep en drukbestanden aanpaste, begon ik opnieuw naar Zuid-Peru te kijken. Niet als iemand die er nog nooit geweest was, maar juist als iemand die dacht de streek behoorlijk goed te kennen.
Ik pakte kaarten erbij, zocht naar plaatsen die ik tijdens mijn eerdere reizen voorbij was gereden, volgde berichten op Facebook, luisterde naar informatie uit de regio en verdiepte me in lokale verhalen en historische locaties die nauwelijks in de gebruikelijke reisgidsen voorkomen.
Daarbij ontdekte ik iets wat mij behoorlijk aan het denken zette. Ondanks al die jaren reizen en wonen in Zuid-Peru bleek er nog ontzettend veel te zijn wat ik nooit had gezien, waar ik nauwelijks iets van wist of waar ik simpelweg voorbij was gereden zonder te beseffen wat er een paar kilometer verderop te ontdekken viel.
De lijst met interessante plaatsen groeide sneller dan mijn beschikbare reistijd. Een verlaten archeologische locatie leidde naar een dorp, dat dorp naar een oude weg en die weg naar een verhaal waarvan ik vervolgens weer wilde weten hoe het precies zat. Voor ik het wist, was ik niet alleen een nieuwe reis aan het voorbereiden, maar ook een vierde boek.
Voor mijn volgende reis wil ik bewust andere keuzes maken. Minder bekende wegen, meer tijd voor kleine plaatsen en vooral ruimte om met mensen te praten. Ik wil niet alleen vastleggen wat er te zien is, maar ook ontdekken welke verhalen erachter schuilgaan.
De camera heb ik al. De route begint steeds meer vorm te krijgen. Een geschikte lokale gids of reisgenoot moet ik nog vinden. En ergens tussen al die plannen moet natuurlijk ook nog een behoorlijk reisbudget vandaan komen.
Boek vier. Dat moet nu toch eenvoudig worden?
Je zou denken dat het maken van mijn vierde boek inmiddels een stuk eenvoudiger moet worden. Ik weet hoe ik een manuscript wil opbouwen, welke opmaak ik prettig vind, welke foto's ik wil gebruiken en waar ik op moet letten wanneer het boek uiteindelijk gedrukt moet worden. Ik ken inmiddels de verschillen tussen publiceren in Nederland en via Amazon, begrijp beter hoe distributie werkt en heb geleerd dat een goede voorbereiding heel wat correctierondes kan besparen.
Maar dit vierde boek heeft een andere uitdaging. Voor de eerste drie kon ik grotendeels terugvallen op ervaringen, herinneringen en materiaal dat ik al had verzameld. Voor dit boek wil ik juist op zoek naar wat ik nog niet ken. Dat betekent opnieuw reizen, onderzoeken, vragen stellen, mensen ontmoeten en soms accepteren dat een zorgvuldig geplande route ter plaatse ineens een heel andere richting krijgt.
Misschien is dat ook precies waarom ik er zoveel zin in heb. Het uitgeven van boeken was voor mij een onbekende wereld en juist daardoor werd het interessant. Nu ik die wereld een beetje begin te begrijpen, lonkt alweer de volgende ontdekkingstocht. Dit keer niet achter een computerscherm, maar hopelijk opnieuw op de wegen van Zuid-Peru, met een camera, een notitieboekje en genoeg nieuwsgierigheid om onderweg regelmatig van mijn eigen planning af te wijken.
En als ik onderweg iets bijzonders meemaak, schrijf ik het waarschijnlijk gewoon weer op. In mijn kleine boekje, op mijn telefoon of in een bericht aan mijn dochter. Sommige gewoontes veranderen nu eenmaal niet, ook niet wanneer je inmiddels drie boeken verder bent.
Maar ik houd van uitdagingen…