Wie door Peru reist, komt vroeg of laat in aanraking met cocabladeren, of het nu tijdens een wandeling op grote hoogte is, bij een bezoek aan een lokale markt of wanneer iemand je een kopje cocathee aanbiedt tegen de verschijnselen van hoogteziekte. Voor veel Peruanen is het cocablad een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven, terwijl bij veel Europeanen onmiddellijk een heel andere gedachte opkomt zodra het woord coca valt. Want is dat niet de plant waarvan cocaïne wordt gemaakt? Jazeker, maar wie denkt dat daarmee alles over het cocablad is verteld, heeft een bijzonder interessant stukje Peruaanse geschiedenis gemist.
📍 Locatie: Peru | Andes | Zuid-Peru
📖 Leestijd: circa 12 minuten
🏷️ Categorie: Peru | Cultuur | Tradities | Dagelijks leven
Een kopje thee op vierduizend meter hoogte
Wie voor het eerst naar de hooggelegen gebieden van Peru reist, merkt al snel dat het leven daar net even anders verloopt dan op zeeniveau, want waar je thuis zonder nadenken een trap oploopt, kan een korte wandeling op drieduizend of vierduizend meter hoogte plotseling voelen alsof je zojuist aan een marathon bent begonnen zonder je daarvoor te hebben ingeschreven.
Tijdens mijn jaren in Zuid-Peru kwam ik regelmatig in aanraking met reizigers die zich verbaasden over de invloed van de hoogte, zeker wanneer ze vanuit Arequipa verder reisden richting de Colca Canyon, Puno of het Titicacameer. Hoofdpijn, vermoeidheid, kortademigheid en een wat onrustige maag kunnen de eerste dagen behoorlijk vervelend zijn, en juist op zulke momenten verschijnt er vaak iemand met een kopje warme mate de coca.
De thee wordt gemaakt door cocabladeren in heet water te laten trekken en heeft een licht kruidige, enigszins grassige smaak, die misschien niet onmiddellijk tot je favoriete ochtenddrankje zal uitgroeien, maar die in de Andes al generaties lang wordt gedronken.
Zelf heb ik de thee weleens geproefd, maar cocabladeren kauwen, zoals veel mensen in de Andes traditioneel doen, heb ik nooit geprobeerd. Niet omdat het me verboden werd of omdat ik er een bijzondere reden voor had, maar het is er eenvoudigweg nooit van gekomen.
Veel Peruanen beschouwen cocathee als een traditioneel hulpmiddel bij hoogteklachten, hoewel wetenschappelijk bewijs dat de thee hoogteziekte daadwerkelijk voorkomt of behandelt beperkt is. Rustig acclimatiseren, voldoende tijd nemen en bij ernstige klachten afdalen blijven daarom belangrijker dan hoeveel kopjes thee je ook aangeboden krijgt.
Maar terwijl de toerist zijn kopje leegdrinkt en misschien nog even vraagt of er werkelijk coca in zit, is het cocablad voor de mensen die hier wonen veel meer dan een drankje tegen de hoogte.
Het is een plant met een geschiedenis die duizenden jaren teruggaat.
Een plant die ouder is dan het Incarijk
Lang voordat de Inca's hun indrukwekkende rijk over grote delen van de Andes uitbreidden, werden cocabladeren al gebruikt door verschillende culturen in het gebied dat tegenwoordig Peru en de omliggende landen omvat. Archeologische vondsten laten zien dat het gebruik van coca duizenden jaren oud is en dat de bladeren niet alleen werden gekauwd, maar ook een belangrijke rol speelden in religieuze ceremonies en sociale gebruiken.
Voor de Inca's had coca een bijzondere betekenis, omdat de plant verbonden was met de spirituele wereld, de natuur en de relatie tussen mensen en hun goden. Cocabladeren werden gebruikt bij offers en rituelen, terwijl het gebruik ervan ook samenhing met arbeid, reizen en het leven op grote hoogte.
Na de komst van de Spanjaarden verdween deze traditie niet, hoewel de koloniale autoriteiten aanvankelijk wisselend tegenover het gebruik van coca stonden. Uiteindelijk speelde de plant ook een rol in de koloniale economie, onder andere doordat arbeiders in de mijnbouw cocabladeren bleven gebruiken.
Wie tegenwoordig in de Andes een oudere man of vrouw met een kleine hoeveelheid cocabladeren ziet zitten, kijkt dus niet naar een merkwaardige gewoonte die speciaal voor toeristen in stand wordt gehouden, maar naar een traditie die veel ouder is dan de moderne staat Peru.
En dat is toch een heel andere gedachte dan de associatie die wij in Europa meestal met het woord coca hebben.
Waarom kauwen mensen op cocabladeren?
Een van de bekendste traditionele toepassingen is het kauwen van cocabladeren, in Peru vaak chacchar genoemd, waarbij de bladeren niet simpelweg worden opgegeten, maar gedurende langere tijd in de mond worden gehouden en langzaam worden gekauwd.
Soms wordt daarbij een kleine hoeveelheid van een alkalische stof gebruikt, zoals llipta, die de afgifte van bepaalde bestanddelen uit het blad beïnvloedt. Het gebruik van coca wordt traditioneel in verband gebracht met het verdragen van lichamelijke inspanning, vermoeidheid, honger en het leven op grote hoogte.
Vooral in landelijke gebieden, onder landbouwers, herders en mensen die zwaar lichamelijk werk verrichten, is het een gebruik dat nog altijd voorkomt, al verschilt de betekenis en de populariteit sterk per streek en generatie.
Wat mij aan dergelijke tradities in Peru altijd heeft gefascineerd, is hoe gemakkelijk je als buitenstaander iets verkeerd kunt interpreteren wanneer je alleen naar de handeling kijkt en niet naar de geschiedenis erachter.
Een groep mannen die tijdens een pauze cocabladeren kauwt, hoeft daar niets bijzonders in te zien, terwijl een Europese bezoeker misschien onmiddellijk aan drugs denkt.
En precies daar begint het grote misverstand.
Van cocablad tot cocaïne
Laten we de vraag die waarschijnlijk bij veel lezers opkomt maar meteen beantwoorden: ja, cocaïne wordt gewonnen uit cocabladeren, en ja, die bladeren bevatten van nature kleine hoeveelheden cocaïne en andere alkaloïden.
Maar daarmee zijn een traditioneel cocablad en de geconcentreerde drug nog niet hetzelfde.
Bij het kauwen van cocabladeren of het drinken van cocathee krijgt iemand een heel andere hoeveelheid en samenstelling van stoffen binnen dan bij het gebruik van geraffineerde cocaïne. De drug ontstaat pas wanneer cocaïne uit grote hoeveelheden plantaardig materiaal wordt geëxtraheerd en verder chemisch wordt verwerkt en gezuiverd.
Het is dus onjuist om te beweren dat cocabladeren helemaal niets met cocaïne te maken hebben, maar minstens zo misleidend om te doen alsof een Peruaan die cocathee drinkt hetzelfde doet als iemand die cocaïne gebruikt.
Die nuance verdwijnt helaas nogal eens zodra het onderwerp ter sprake komt.
Cocaïne werd in de negentiende eeuw geïsoleerd en kreeg aanvankelijk toepassingen in de geneeskunde, onder andere als plaatselijk verdovingsmiddel. Later werd steeds duidelijker hoe groot de risico's van misbruik, afhankelijkheid en ernstige gezondheidsproblemen kunnen zijn, terwijl de internationale handel in illegaal geproduceerde cocaïne uitgroeide tot een omvangrijk probleem.
En zo kreeg een plant die in de Andes al duizenden jaren een culturele betekenis had, internationaal een reputatie die vrijwel volledig door één geconcentreerd product werd bepaald.
Wat kun je eigenlijk allemaal van coca maken?
Wie denkt dat het bij cocathee en cocaïne ophoudt, moet tijdens een bezoek aan Peru eens wat beter kijken in de winkels, op markten en bij lokale producenten, want daar ontdek je dat cocabladeren ook in allerlei andere producten worden verwerkt.
Je vindt er bijvoorbeeld cocasnoepjes, koekjes, chocolade en andere lekkernijen waarin coca als ingrediënt wordt gebruikt, terwijl sommige producenten ook harina de coca verkopen, een fijn poeder van gemalen cocabladeren dat onder andere in voedingsmiddelen wordt verwerkt.
Daarnaast bestaan er cocalikeuren en andere dranken, en worden extracten van de plant soms gebruikt in zeep, shampoo en verzorgingsproducten. Niet ieder product is overal verkrijgbaar en de samenstelling verschilt per fabrikant, maar het laat wel zien dat de plant binnen de Peruaanse samenleving een veel bredere toepassing heeft dan veel buitenlandse bezoekers verwachten.
En wie weleens over een Peruaanse markt heeft gelopen, weet dat de verkoop bepaald niet beperkt blijft tot keurige kleine zakjes zoals op mijn foto. Je kunt er ook enorme zakken met tientallen liters gedroogde cocabladeren tegenkomen, die daar net zo vanzelfsprekend worden aangeboden als allerlei andere landbouwproducten.
Daarnaast worden in Peru ook tabletten tegen hoogteklachten verkocht, vaak aangeduid als pastillas para el soroche. Die worden nogal eens in één adem genoemd met cocathee en andere middelen tegen hoogteklachten, maar bevatten niet noodzakelijk cocabladeren en verschillen per merk in samenstelling en werking.
Daarbij is het belangrijk om te weten dat producten met coca niet automatisch vrij zijn van cocaïne of andere coca-alkaloïden. Ook een onschuldig ogend snoepje of zakje thee kan daarom onder regels vallen die voor een gewoon levensmiddel niet gelden.
En dat maakt een bezoek aan een Peruaanse souvenirwinkel soms ingewikkelder dan je zou denken.
Want dat doosje cocathee ziet er misschien leuk uit naast de koelkastmagneet van Machu Picchu, maar de douane in Nederland kijkt daar mogelijk heel anders tegenaan.
Coca en Pachamama
Een van de mooiste kanten van het traditionele gebruik van coca vind ik de plaats die de bladeren innemen in de spirituele wereld van de Andes, waar Pachamama, vaak omschreven als Moeder Aarde, nog altijd een belangrijke betekenis heeft binnen verschillende inheemse tradities.
Tijdens bepaalde ceremonies worden cocabladeren gebruikt als offergave, als teken van dankbaarheid of als onderdeel van een ritueel waarbij mensen hun verbondenheid met de natuur en de omgeving tot uitdrukking brengen.
Soms worden zorgvuldig geselecteerde bladeren bij elkaar gehouden, wordt er een wens of gebed uitgesproken en krijgen de bladeren een plaats in een offer aan Pachamama of aan de apus, de beschermende berggeesten binnen bepaalde Andestradities.
De precieze gebruiken verschillen per gemeenschap en regio, waardoor het niet verstandig is om alle rituelen onder één algemene beschrijving te scharen, maar de gedachte erachter is vaak dat de mens niet losstaat van de bergen, de aarde en de natuurlijke wereld waarin hij leeft.
Wie ooit vroeg in de ochtend in de Andes heeft gestaan, met de eerste zonnestralen op de bergtoppen en de stilte die daar soms bijna tastbaar is, kan zich misschien iets gemakkelijker voorstellen waarom juist die omgeving zo'n bijzondere plaats inneemt in het leven van de mensen die er wonen.
Een cocablad is tijdens zo'n ceremonie geen toeristische curiositeit en evenmin simpelweg een ingrediënt voor een kopje thee.
Het heeft een betekenis die je niet uit de chemische samenstelling kunt aflezen.
De andere kant van het cocablad
Toch zou het verhaal onvolledig zijn wanneer we uitsluitend naar de eeuwenoude tradities en de bijzondere producten zouden kijken, want de cocaplant speelt tegenwoordig ook een centrale rol in een van de ingewikkeldste problemen waarmee Peru te maken heeft: de illegale productie en handel in cocaïne.
In bepaalde gebieden vormt de teelt van coca een bron van inkomsten voor boeren die soms weinig aantrekkelijke economische alternatieven hebben, terwijl criminele organisaties profiteren van de internationale vraag naar cocaïne. Daardoor raken landbouw, armoede, veiligheid, ontbossing en internationale drugshandel met elkaar verweven.
Het is daarbij belangrijk onderscheid te maken tussen traditionele of wettelijk toegestane cocateelt en de teelt die bestemd is voor de illegale drugshandel, want niet iedere cocaboer is automatisch betrokken bij de productie van cocaïne.
Peru kent regels voor de legale handel in cocabladeren, waarbij de staatsorganisatie ENACO een belangrijke rol vervult, maar tegelijkertijd probeert de overheid de illegale productie en handel terug te dringen.
Dat levert spanningen op, omdat een plant die voor sommige gemeenschappen een belangrijk cultureel en economisch product is, tegelijkertijd de grondstof vormt voor een illegale internationale industrie.
En zoals zo vaak is de werkelijkheid ingewikkelder dan de eenvoudige vraag waarom men die planten niet gewoon allemaal verwijdert.
Mag je cocabladeren meenemen naar Nederland?
Dit is misschien wel een van de belangrijkste vragen voor reizigers, want wie in Peru een paar zakjes cocathee koopt of ergens een verpakking gedroogde cocabladeren ziet liggen, kan gemakkelijk denken dat het om een onschuldig souvenir gaat dat gewoon in de koffer mee naar huis mag.
Maar daar kun je je behoorlijk in vergissen.
Cocabladeren vallen in Nederland onder de Opiumwet. Ook de gedroogde bladeren op mijn foto, waarop duidelijk staat dat de inhoud voor honderd procent uit cocabladeren bestaat, vallen onder die regelgeving. Het gaat dus niet alleen om cocaïne in poedervorm, maar ook om de bladeren waaruit die stof kan worden gewonnen.
En probeer vooral niet eigenwijs te zijn door zo'n zakje tussen je souvenirs in je koffer te proppen, in de veronderstelling dat de douane daar geen probleem van zal maken. Het maakt niet uit dat je het in Peru gewoon in een winkel hebt gekocht, dat je er alleen maar thee van wilde zetten of dat je het als een leuk aandenken aan je vakantie hebt meegenomen.
Ook dat zakje cocabladeren is in Nederland verboden om zonder de vereiste toestemming in te voeren.
Wordt het bij de douane aangetroffen, dan kan het in beslag worden genomen en kun je te maken krijgen met strafrechtelijke gevolgen. Hoe een concrete zaak wordt afgehandeld, hangt af van de omstandigheden, maar het is bepaald geen risico dat je voor een zakje gedroogde bladeren zou moeten willen nemen.
Ook bij cocathee en andere producten waarin coca-alkaloïden aanwezig zijn, moet je rekening houden met de Nederlandse regels. Dat iets in Peru als een normaal levensmiddel wordt verkocht, betekent niet automatisch dat je het in Nederland mag invoeren.
Daarnaast kan het drinken van cocathee relevant zijn wanneer iemand een drugstest moet ondergaan, omdat bepaalde stoffen uit de plant en hun afbraakproducten aantoonbaar kunnen zijn.
Dus geniet tijdens je verblijf in Peru gerust van de plaatselijke gebruiken, proef desgewenst een kopje cocathee en kijk vooral eens rond op de markten waar deze bijzondere plant wordt verkocht, maar laat de cocabladeren gewoon in Peru achter.
Er zijn genoeg andere souvenirs die je zonder problemen mee naar huis kunt nemen, en het zou toch bijzonder jammer zijn wanneer je vakantie eindigt met een uitgebreide kennismaking met de Nederlandse douane.
Een plant met twee totaal verschillende gezichten
Wat het cocablad voor mij zo'n interessant onderwerp maakt, is dat je aan de hand van één kleine groene plant een groot deel van de geschiedenis en de tegenstellingen van Peru kunt vertellen.
Je komt terecht bij de beschavingen die lang voor de Inca's in de Andes leefden, bij eeuwenoude rituelen, bij landbouwers en mijnwerkers, bij de bijzondere producten die je op Peruaanse markten tegenkomt en uiteindelijk ook bij de internationale handel in een van de bekendste illegale drugs ter wereld.
Hetzelfde blad dat tijdens een ceremonie aan Pachamama wordt aangeboden, kan onderdeel zijn van een traditioneel dagelijks gebruik, worden verwerkt in een snoepje of als grondstof dienen voor een product dat wereldwijd enorme maatschappelijke schade veroorzaakt.
Daarmee is coca niet eenvoudigweg een goede of een slechte plant, want de betekenis ervan wordt voor een belangrijk deel bepaald door de manier waarop mensen haar gebruiken en door de economische en maatschappelijke omstandigheden waarin dat gebeurt.
Tijdens mijn jaren in Peru heb ik geleerd dat veel alledaagse dingen een verhaal hebben dat pas zichtbaar wordt wanneer je er wat langer bij stilstaat, en cocabladeren vormen daarop geen uitzondering.
Dus wanneer je tijdens een reis door de Andes een kopje cocathee krijgt aangeboden, kijk dan eens naar die kleine groene bladeren en bedenk dat je niet alleen naar een traditioneel drankje kijkt, maar naar een plant die al duizenden jaren deel uitmaakt van de geschiedenis van Zuid-Amerika.
Een plant die mensen verbindt met hun voorouders, hun omgeving en hun tradities, maar die tegelijkertijd wereldwijd verbonden is geraakt met een heel andere werkelijkheid.
En dat is toch een behoorlijk indrukwekkend verhaal voor iets wat in Peru gewoon in een theekopje past.
¡Saludos!
Lauwrens
Bronnen en achtergrondinformatie
