Wie aan Nazca denkt, denkt aan de beroemde lijnen in de woestijn. Maar niet ver van de stad ligt een ander bijzonder overblijfsel uit het verleden. Grote, spiraalvormige openingen verdwijnen er langzaam in de grond, alsof iemand enorme wenteltrappen in de woestijn heeft aangelegd. Ze maken deel uit van een eeuwenoud watersysteem dat op sommige plaatsen nog altijd functioneert. En misschien is dat wel minstens zo indrukwekkend als de tekeningen waarvoor Nazca wereldberoemd is geworden.
📍 Locatie: Nazca, regio Ica – Zuid-Peru
📖 Leestijd: circa 8 minuten
🏷️ Categorie: Geschiedenis & cultuur
Een vreemd gezicht midden in de woestijn
De omgeving van Nazca is droog. Heel droog. Wie over de Panamericana door het zuiden van Peru rijdt, ziet grote stukken landschap waar nauwelijks iets groeit. Zand, stenen, kale heuvels en rivierbeddingen die een groot deel van het jaar weinig of geen water bevatten.
Toch wonen hier al duizenden jaren mensen. Er werden dorpen gebouwd, landbouwgronden aangelegd en samenlevingen ontwikkeld die indrukwekkende kunstwerken en bouwwerken achterlieten.
Dat roept een eenvoudige vraag op: waar haalden die mensen hun water vandaan?
Want zonder water kun je niet veel beginnen. Je kunt nog zulke mooie potten bakken, ingewikkelde patronen in de woestijn tekenen of een indrukwekkende nederzetting bouwen, maar wanneer er niets te drinken is en je gewassen verdrogen, houdt het snel op.
De bewoners van de Nazcavallei vonden een oplossing die vandaag de dag nog altijd bewondering oproept.
Ze gingen onder de grond op zoek naar water.
En wat ze daar vervolgens mee deden, is een verhaal op zichzelf.
De spiralen van Cantalloc
Een paar kilometer ten oosten van Nazca liggen de aquaducten van Cantalloc, ook wel Cantayo genoemd. Hier bevinden zich de beroemde puquios, een systeem van ondergrondse waterkanalen met opvallende openingen aan de oppervlakte.
Van bovenaf lijken sommige van die openingen op enorme spiralen. Stenen muurtjes vormen een pad dat langzaam naar beneden draait, tot aan een opening waar het waterkanaal bereikbaar wordt.
Wie er voor het eerst naar kijkt, zou zich kunnen afvragen waarvoor iemand zoveel moeite heeft gedaan om een gat in de grond te maken.
Het antwoord is verrassend praktisch.
Die spiralen zijn namelijk geen tempels, geen graven en ook geen mysterieuze toegangspoorten naar een verdwenen wereld. Ze maken deel uit van een watersysteem.
De openingen worden ojos genoemd, letterlijk ogen. Via deze ogen konden mensen de ondergrondse kanalen bereiken om ze te inspecteren, schoon te maken en te onderhouden.
Dat laatste was noodzakelijk. Een waterkanaal dat langzaam dichtslibt met zand en aarde, houdt op een gegeven moment op met functioneren. En in een woestijn wil je liever niet ontdekken dat je watervoorziening verstopt is geraakt.
De spiralen maakten het mogelijk om bij de kanalen te komen zonder telkens een nieuwe put te hoeven graven.
Een bijzonder eenvoudige gedachte, maar technisch behoorlijk knap uitgevoerd.
Hoe krijg je water uit de grond zonder pomp?
Het bijzondere aan de puquios is dat er geen moderne pompen nodig waren om het water te verplaatsen.
De bouwers maakten gebruik van de natuurlijke helling van het landschap en van grondwater dat zich onder de droge bodem bevond.
Ook wanneer een rivier aan de oppervlakte nauwelijks water bevat, kan er onder de grond nog water aanwezig zijn. In de omgeving van Nazca stroomt een deel van het water dat vanuit de Andes komt door de bodem van de valleien.
Door ondergrondse kanalen aan te leggen die dat water opvingen en naar lagergelegen gebieden leidden, konden de bewoners het beschikbaar maken voor landbouw en dagelijks gebruik.
Het water stroomde door de zwaartekracht.
Daarbij moesten de bouwers behoorlijk nauwkeurig werken. Een kanaal met te weinig verval zou het water nauwelijks laten stromen, terwijl een te sterke stroming de constructie kon beschadigen.
De wanden werden opgebouwd met stenen en bij overdekte gedeelten werden onder andere grote platte stenen en hout van de plaatselijke huarangoboom gebruikt.
Op sommige plaatsen kwam het water uiteindelijk terecht in een reservoir, een cocha, van waaruit het verder naar landbouwgronden kon worden geleid.
Dat hele systeem werkte zonder elektriciteit, zonder dieselmotoren en zonder de pompen die we tegenwoordig vanzelfsprekend vinden.
En het bijzondere is dat delen ervan nog altijd water leveren.
Waarom juist hier?
Om te begrijpen waarom de puquios zo belangrijk waren, moet je iets weten over de geografie van Zuid-Peru.
Langs de kust ligt een uitgestrekte woestijn, terwijl verder landinwaarts het Andesgebergte oprijst. In de bergen valt tijdens het regenseizoen neerslag die via rivieren en ondergrondse waterstromen richting de kust wordt afgevoerd.
Maar die rivieren voeren niet overal en het hele jaar door evenveel water.
In sommige valleien is het oppervlaktewater sterk afhankelijk van het seizoen. Voor een landbouwgemeenschap vormt dat een groot probleem. Je kunt immers niet maandenlang wachten met het verbouwen van voedsel totdat de rivier weer voldoende water bevat.
De puquios maakten het mogelijk om water te bereiken dat anders onder de grond verborgen zou blijven.
Daardoor konden gebieden worden bewerkt waar landbouw zonder een dergelijke watervoorziening veel moeilijker zou zijn geweest.
En daarmee veranderde niet alleen het landschap, maar ook de mogelijkheden om er permanent te wonen.
Want wanneer je over betrouwbaar water beschikt, kun je akkers aanleggen, voedsel produceren en nederzettingen onderhouden.
Het is eigenlijk een mooi voorbeeld van hoe mensen zich aan hun omgeving aanpassen. In plaats van te proberen de woestijn te veranderen in een gebied waar het regelmatig regent, maakten ze gebruik van het water dat er al was.
Je moest alleen weten waar je het kon vinden.
Wie heeft deze aquaducten eigenlijk gebouwd?
Hier wordt het verhaal nog interessanter.
De puquios worden doorgaans in verband gebracht met de Nazcacultuur, die eeuwen vóór de komst van de Spanjaarden in dit gebied bloeide.
Dat klinkt logisch, want de Nazca stonden bekend om hun aanpassingsvermogen aan het droge landschap. Ze ontwikkelden landbouwgemeenschappen, maakten bijzonder aardewerk en lieten natuurlijk de beroemde Nazcalijnen achter.
Maar over de precieze ouderdom van de puquios bestaat onder onderzoekers discussie.
Sommige archeologen plaatsen de aanleg van de eerste systemen in de periode van de Nazcacultuur, mogelijk vanaf de eerste eeuwen van onze jaartelling. Onderzoek naar oude nederzettingen en dateringen van materiaal bij de kanalen ondersteunt een oorsprong vóór de komst van de Spanjaarden.
Andere onderzoekers hebben erop gewezen dat vergelijkbare ondergrondse watersystemen ook elders ter wereld voorkwamen en dat tijdens de Spaanse koloniale periode nieuwe waterwerken werden aangelegd of bestaande systemen werden aangepast.
Het is daarom niet verstandig om iedere spiraal die tegenwoordig zichtbaar is automatisch tweeduizend jaar oud te noemen.
Bovendien zijn delen van de aquaducten in de loop der tijd onderhouden, hersteld en opnieuw opgebouwd.
Dat maakt ze niet minder bijzonder. Integendeel.
Het betekent dat we niet alleen kijken naar een archeologisch monument, maar ook naar een techniek die door verschillende generaties is gebruikt en aangepast.
En misschien is dat uiteindelijk interessanter dan één exact jaartal.
Geen geheimzinnige machines, maar kennis van water
Bij oude bouwwerken duiken al snel verhalen op over verdwenen technieken en mysterieuze beschavingen.
Zeker in Nazca, waar de beroemde lijnen al genoeg vragen oproepen, is de verleiding groot om overal een raadsel achter te zoeken.
Maar de puquios laten vooral zien hoeveel kennis mensen konden ontwikkelen door hun omgeving goed te observeren.
Ze moesten begrijpen waar het grondwater zich bevond, hoe het terrein afliep en welke materialen geschikt waren om een ondergronds kanaal te bouwen.
Daarnaast moest het systeem worden onderhouden.
Want het aanleggen van een waterkanaal is één ding, maar ervoor zorgen dat het jarenlang blijft functioneren, is minstens zo belangrijk.
Zand kan zich ophopen, stenen kunnen verschuiven en een kanaal kan beschadigd raken. Zonder onderhoud raakt zelfs een uitstekend ontworpen watersysteem uiteindelijk buiten gebruik.
De openingen in de grond maakten dat onderhoud mogelijk.
Wat er van bovenaf uitziet als een bijzonder kunstwerk, was dus in de eerste plaats een praktische oplossing voor een dagelijks probleem.
Misschien zouden de oorspronkelijke bouwers zelfs verbaasd zijn dat wij tegenwoordig vooral foto's maken van de spiralen, terwijl zij er waarschijnlijk gewoon in afdaalden om te controleren of het water nog goed stroomde.
Een ander soort wereldwonder
De Nazcalijnen trekken bezoekers van over de hele wereld. Mensen stappen in kleine vliegtuigen om de kolibrie, de aap, de spin en andere figuren vanuit de lucht te bekijken.
Dat is begrijpelijk. De enorme tekeningen in de woestijn zijn bijzonder en hun betekenis blijft onderwerp van onderzoek.
Maar de puquios vertellen een heel ander verhaal over dezelfde streek.
De lijnen laten zien hoe mensen hun ideeën, overtuigingen en mogelijk religieuze gebruiken tot uitdrukking brachten in het landschap.
De aquaducten laten zien hoe zij met dat landschap konden leven.
En misschien zegt dat laatste nog wel meer over hun dagelijkse bestaan.
Een tekening in de woestijn kan eeuwenlang blijven liggen zonder dat iemand er iets aan hoeft te veranderen. Een watersysteem daarentegen vraagt voortdurend aandacht. Het moet blijven werken, omdat mensen ervan afhankelijk zijn.
Dat maakt de puquios tot meer dan een indrukwekkend staaltje techniek.
Ze vertellen ook iets over samenwerking, kennisoverdracht en de noodzaak om vooruit te denken.
Wie water beschikbaar wil houden, moet niet alleen rekening houden met vandaag, maar ook met morgen.
De huarangoboom en het water
Bij de bouw van de ondergrondse kanalen werd onder andere hout van de huarangoboom gebruikt.
Dat is een boom die goed is aangepast aan de droge omstandigheden van de Peruaanse kust. Zijn diepe wortels helpen hem om water te bereiken en hij speelt een belangrijke rol in het plaatselijke ecosysteem.
De huarango leverde hout, schaduw en andere bruikbare producten. Ook hielp de boom de bodem te beschermen.
Het is een interessant detail, omdat het laat zien dat de vroegere bewoners niet alleen kennis nodig hadden van water, maar ook van de materialen die in hun omgeving beschikbaar waren.
Je kunt nu eenmaal moeilijk een ingewikkeld watersysteem bouwen wanneer je niet weet welke stenen stevig genoeg zijn en welk hout geschikt is om een ondergrondse constructie te ondersteunen.
In een landschap waar grondstoffen niet overal voor het oprapen liggen, wordt die kennis extra belangrijk.
En ze werken nog steeds
Misschien is dit wel het opmerkelijkste aan het hele verhaal.
Een aantal puquios in de Nazcaregio wordt nog altijd gebruikt voor de watervoorziening, vooral voor landbouw.
Dat betekent niet dat ieder oorspronkelijk kanaal nog precies hetzelfde is als eeuwen geleden. Er is in de loop van de tijd veel veranderd en verschillende delen zijn gerestaureerd of aangepast.
Maar het basisprincipe is hetzelfde gebleven.
Grondwater wordt opgevangen en door kanalen naar plaatsen geleid waar mensen het nodig hebben.
Onderzoekers hebben tientallen van deze systemen in de valleien rond Nazca beschreven. Een aanzienlijk deel daarvan was tijdens archeologisch onderzoek nog in gebruik.
Tegelijkertijd staan de waterwerken onder druk door veranderingen in landgebruik, verstedelijking en onvoldoende onderhoud.
Dat is misschien wel de ironie van het verhaal.
Eeuwen geleden slaagden mensen erin in een van de droogste gebieden van Peru een functionerend watersysteem aan te leggen. Tegenwoordig beschikken we over moderne machines, satellieten en uitgebreide technische kennis, maar moeten we nog altijd moeite doen om zulke oude systemen te behouden.
Wat je niet ziet, is soms het belangrijkst
Wanneer je door Zuid-Peru reist, zie je vooral het landschap boven de grond. De woestijn, de bergen, de rivieren en de groene stroken landbouwgrond die zich tussen de droge heuvels bevinden.
Maar onder dat landschap gaat een andere wereld schuil.
Een wereld van grondwater, oude kanalen en technische oplossingen die het mogelijk maakten om hier te leven.
De puquios van Nazca zijn daarvan een prachtig voorbeeld.
Ze zijn minder beroemd dan Machu Picchu, minder spectaculair dan de enorme Nazcalijnen en waarschijnlijk ook minder bekend bij mensen die Peru al eens hebben bezocht.
Toch vertellen ze een bijzonder verhaal over menselijke vindingrijkheid.
Want uiteindelijk draait het niet om de vraag waarom iemand ooit enorme spiralen in de grond heeft gemaakt.
De echte vraag is hoe mensen erin slaagden om op een plaats waar bijna nooit regen valt, voldoende water beschikbaar te maken om er generaties lang te kunnen wonen.
En het antwoord ligt voor een belangrijk deel onder de grond.
Misschien is dat wel de mooiste verrassing van Nazca.
Terwijl iedereen omhoogkijkt om de beroemde lijnen te ontdekken, bevindt een van de bijzonderste prestaties zich juist beneden.
